Bilişsel empati, bir başkasının düşüncelerini, bakış açısını ve duygularını zihinsel olarak anlayabilme ve onun konumundan dünyayı görebilme yeteneğidir. Duygusal empatiden farklı olarak bilişsel empati, karşımızdakinin hissettiğini bizzat hissetmeyi değil, ne hissettiğini ve neden öyle hissettiğini kavramayı içerir. Bu yönüyle daha çok bir “anlama” becerisidir.
Empati genellikle iki bileşenle ele alınır: bilişsel empati (başkasının zihinsel durumunu anlama) ve duygusal empati (başkasının duygusunu paylaşma). Bilişsel empati, zihin kuramıyla yakından ilişkilidir; yani başkalarının bizden farklı düşünce, inanç ve niyetlere sahip olabileceğini kavrama kapasitesiyle. Bu beceri, etkili iletişim, çatışma çözümü ve iş birliği için son derece önemlidir.
Bilimsel temeli
Araştırmalar, bilişsel ve duygusal empatinin beyinde kısmen farklı sistemlerle işlediğini öne sürer. Bir kişi güçlü bilişsel empatiye sahipken duygusal empatisi zayıf olabilir ya da tersi. Bilişsel empati, karşımızdakini yargılamadan anlamamızı sağladığı için sağlıklı ilişkilerin temelidir; ancak duygusal bir sıcaklıkla dengelenmediğinde, başkalarını anlamanın onları etkileme ya da yönlendirme amacıyla da kullanılabileceği unutulmamalıdır.
Günlük hayatta
Bir tartışmada karşınızdakinin neden öfkelendiğini onun gözünden anlamaya çalışmak, bir arkadaşınızın davranışının ardındaki kaygıyı fark etmek ya da bir müşterinin ihtiyacını onun bakış açısından kavramak bilişsel empatinin örnekleridir.
Sınırları ve dengesi
Bilişsel empati güçlü bir beceri olsa da, tek başına yeterli değildir. Birinin ne hissettiğini anlamak ile o kişiyi umursamak farklı şeylerdir; nitekim başkalarının zihnini iyi okuyabilen bazı kişiler bu yeteneği yönlendirme ya da etkileme amacıyla da kullanabilir. Sağlıklı ilişkiler, bilişsel empatinin (anlamanın) duygusal empatiyle (paylaşmayla) ve şefkatle (yardım etme isteğiyle) dengelenmesini gerektirir. Öte yandan aşırı duygusal empati tükenmeye yol açabilirken, bilişsel empati serinkanlı bir anlayış sunarak dengeleyici işlev görür. Bilişsel empatiyi geliştirmek, çatışmaları yumuşatmanın, yakınlığı derinleştirmenin ve karşımızdakini gerçekten görmenin en değerli araçlarından biridir.
Bilişsel empatiyi geliştirmek, hem ilişkilerinizi hem de kendinizi anlama kapasitenizi güçlendirir. Başkalarının bakış açısını gerçekten merak etmek ve dinlemek, çatışmaları yumuşatır, yakınlığı derinleştirir ve daha olgun, hoşgörülü bir bakış kazanmanıza yardımcı olur. Karşınızdakinin bakış açısını gerçekten merak etmek, ilişkilerinizi derinleştiren ve sizi daha olgun kılan bir alışkanlığa dönüşebilir.
Bilişsel ve duygusal empati ayrımı, Simon Baron-Cohen’in zihin kuramı çalışmaları ve empati üzerine sosyal-bilişsel nörobilim araştırmalarıyla temellendirilmiştir.