İtaat, bireyin bir otorite figüründen gelen buyruklara, kendi vicdanına ya da yargısına aykırı olsa bile boyun eğmesidir. Sosyal psikolojide itaat kavramı en çok Stanley Milgram’ın çarpıcı deneyleriyle özdeşleşmiştir; bu deneyler, sıradan insanların otoritenin baskısı altında ne kadar ileri gidebileceğini gözler önüne sermiştir.
Milgram’ın 1960’larda yürüttüğü deneyde, katılımcılardan bir “öğrenci” yanlış cevap verdikçe ona giderek artan şiddette elektrik şoku vermeleri istenmiştir. Gerçekte şok verilmiyor, öğrenci rolündeki kişi acı çekiyormuş gibi yapıyordu. Şaşırtıcı biçimde, katılımcıların önemli bir bölümü, öğrencinin acı çığlıklarına rağmen beyaz önlüklü araştırmacının “devam edin” talimatıyla en yüksek seviyeye kadar ilerlemiştir.
Bilimsel temeli
Bu bulgular, kötü davranışların yalnızca “kötü insanlar” tarafından yapıldığı varsayımını sarsmıştır. Milgram, itaatin kişiliğin bir kusuru değil, güçlü durumsal koşulların ürünü olduğunu öne sürmüştür. Otoritenin meşru görülmesi, sorumluluğun otoriteye devredilmesi ve kademeli tırmanma, itaati kolaylaştıran etkenlerdir. Deneyin etik yönleri sonradan tartışılmış olsa da, temel içgörüsü sosyal psikolojide belirleyici olmuştur.
Günlük hayatta
Bir üstünüzün açıkça yanlış bir talimatını sırf konumu nedeniyle sorgulamadan uygulamanız, bir kurumun kurallarına vicdanınız rahatsız olsa da uymanız ya da bir görevliye itiraz etmekte zorlanmanız itaatin gündelik yansımalarıdır.
Ders niteliği
Milgram deneylerinin en rahatsız edici dersi, zarar verici davranışların yalnızca “kötü” insanlara özgü olmadığı; sıradan, iyi niyetli kişilerin bile güçlü otorite baskısı altında vicdanlarına aykırı davranabildiğidir. Sorumluluğun otoriteye devredildiği, tırmanmanın kademeli olduğu ve karşı çıkmanın zorlaştığı durumlarda itaat artar. Buna karşılık, otoritenin meşruiyetini sorgulayan, sorumluluğu üstlenen ya da karşı çıkan bir başka kişinin varlığı itaati azaltır. Bu bilgi, hem kurumlarda hem gündelik yaşamda kendi vicdanımızı uyanık tutmanın önemini vurgular. İtaati anlamak, körü körüne boyun eğmek ile makul iş birliği arasındaki farkı görmeyi kolaylaştırır.
İtaati anlamak, otorite karşısında kendi vicdanınızı ve muhakemenizi koruma bilincini güçlendirir. Ne zaman uymanın makul, ne zaman ise sorgulamanın gerekli olduğunu ayırt edebilmek, hem kişisel bütünlük hem de sorumlu bir yurttaşlık için önemlidir. Otorite karşısında vicdanınızı uyanık tutmak, hem kişisel bütünlüğünüzü korumanın hem de sorumlu bir birey olmanın temelidir.
İtaat üzerine bulgular, Stanley Milgram’ın 1960’larda Yale Üniversitesi’nde yürüttüğü klasik itaat deneylerine dayanır; deneyin etik boyutu sonradan yoğun biçimde tartışılmıştır.