Donma Tepkisi

Donma tepkisi, yoğun bir tehdit anında bedenin savaşma ya da kaçma yerine hareketsiz kalmasıyla ortaya çıkan, istemsiz bir hayatta kalma tepkisidir. Kişi sanki felç olmuş gibi kımıldayamaz, sesi çıkmaz, zaman yavaşlamış gibi hisseder. Bu, bir zayıflık ya da irade eksikliği değil; sinir sisteminin en eski savunma stratejilerinden biridir.

Donma tepkisi genellikle tehdidin çok büyük, kaçışın imkânsız ya da savaşmanın tehlikeli göründüğü durumlarda devreye girer. Doğada avın “ölü taklidi” yapması gibi, insan bedeni de bazen hareketsiz kalarak kendini korumaya çalışır. Bu durumda kalp hızı ani biçimde düşebilir, kaslar kilitlenebilir ve kişi olan bitene uzaktan bakıyormuş gibi bir kopukluk yaşayabilir.

Nasıl ortaya çıkar?

Özellikle travmatik olaylarda, örneğin bir saldırı ya da kaza anında, kişi donup kalabilir. Sonrasında “neden karşı koyamadım, neden kaçmadım” diye kendini suçlaması sık görülür. Oysa donma, bilinçli bir seçim değil, beynin verdiği otomatik bir karardır. Bu tepki disosiyasyon, uyuşukluk ve olaydan sonra hatırlamada boşluklarla birlikte gidebilir.

Bilimsel temeli

Donma tepkisi, Stephen Porges’un poligal (polyvagal) kuramıyla daha anlaşılır hâle gelmiştir. Bu yaklaşıma göre vagus sinirinin en ilkel dalı, aşırı tehdit karşısında bedeni “kapatarak” hareketsizliğe geçirir. Savaş ya da kaç tepkisi sempatik sistemin aşırı hızlanmasıyken, donma daha çok parasempatik “fren”in ani devreye girmesidir. Her ikisi de amigdala öncülüğünde, düşünce devreye girmeden gerçekleşir.

Donma tepkisi geçici olabileceği gibi, kişi tehdit sonrasında da bir süre uyuşuk, kopuk ya da “buradan uzakta” hissedebilir. Bazen bedenin bir bölümünün hissizleşmesi, sesin kısılması ya da hareketlerin ağırlaşması eşlik eder. Bu yaşantı korkutucu olabilir; oysa sinir sistemi o an en az zararla hayatta kalmayı hedeflemektedir. Donmanın ardından beden yavaşça çözülürken titreme, ağlama ya da ani bir enerji boşalması görülebilir; bunlar da sistemin normale dönme çabasının doğal parçalarıdır.

Donma tepkisini anlamak, travma yaşamış kişilerin kendilerine yönelttiği “neden bir şey yapamadım” suçlamasını yumuşatır. Bedenin o an hayatta kalmak için verdiği tepkiyi bilmek, öz-şefkatle iyileşmeye ve sinir sistemini yeniden güvende hissettirmeye alan açar.