Trikotillomani (Saç Yolma), kişinin kendi kılını ya da saçını tekrar tekrar yolmasıyla ve bunu durdurmakta belirgin biçimde zorlanmasıyla tanımlanan bir ruhsal bozukluktur. Saç yolma davranışı, gözle görülür saç kaybına yol açabilir ve kişide yoğun utanç ile çaresizlik duygusu yaratır.
Bu davranış çoğu zaman bilinçli bir “karar” değildir; kişi kimi zaman farkında bile olmadan, örneğin televizyon izlerken ya da düşünceye dalmışken saçını yolar. Bazen ise yolma öncesinde artan bir gerginlik, yolma sırasında geçici bir rahatlama ya da doyum hissi vardır. Bu döngü, davranışı pekiştirir ve sürdürür.
Nasıl ortaya çıkar?
Trikotillomani, obsesif kompulsif bozukluk spektrumunda, “bedene yönelik yineleyici davranışlar” grubunda değerlendirilir. Kesin nedeni tek bir etkene bağlanamaz; genetik yatkınlık, stres ve gerginlik düzenleme güçlüğü, sıkılma ile birlikte rol oynar. Birçok kişi için saç yolma, kaygıyı ya da yoğun duyguları yatıştırmaya yarayan bir öz-düzenleme çabasına dönüşür; yani bir tür kendi kendini sakinleştirme mekanizmasıdır. Bu nedenle davranışı basitçe “yapma” demek işe yaramaz.
Günlük hayatta
Günlük yaşamda bu; belirli bölgelerde seyrelme ya da açılmalar, yolmayı gizlemek için şapka ya da makyaj kullanma, aynadan ve fotoğraftan kaçınma ve bu durumdan kaynaklanan sosyal kaygı biçiminde görülebilir. Kişi çoğu zaman yalnız olduğunu düşünür ve utancından yardım istemekte zorlanır; oysa bu, sanılandan çok daha yaygın bir durumdur.
Bu davranışın sanılandan çok daha yaygın olduğunu ve pek çok kişinin bunu gizlice yaşadığını bilmek, kişinin yalnızlık ve utanç duygusunu belirgin biçimde hafifletir. Yalnız olmadığını fark etmek, çoğu zaman yardım aramanın ve iyileşmeye başlamanın önündeki en büyük engeli kaldırır.
Yakınların “dur, yapma” gibi uyarıları çoğu zaman utancı ve gerginliği artırarak davranışı besler. Bunun yerine baskısız, kabul edici bir ortam sunmak ve profesyonel desteğe yönlendirmek daha yardımcıdır. Kişinin yalnız olmadığını ve bunun tedavi edilebilir bir durum olduğunu bilmesi, iyileşme yolculuğunda büyük rahatlık sağlar.
Trikotillomani tedavi edilebilir. Özellikle “alışkanlığı tersine çevirme eğitimi” adı verilen davranışçı yöntem, yolma dürtüsünü fark edip yerine başka bir davranış koymayı öğretir. Bu kavramı anlamak, davranışı bir “kötü alışkanlık” ya da irade sorunu olarak damgalamaktan uzaklaşıp, altındaki gerginliği ve rahatlama ihtiyacını şefkatle görebilmeyi sağlar.
Modern psikiyatride obsesif kompulsif bozukluk spektrumunda sınıflandırılır; tedavide alışkanlığı tersine çevirme yöntemi öne çıkar. Tek bir kurucu isim yoktur.