Kompleks travma, tek bir olaydan çok, uzun süre boyunca tekrarlayan ve kaçışın zor ya da olanaksız olduğu travmatik deneyimlerin (süregelen çocukluk istismarı, ihmal, aile içi şiddet, esaret gibi) yol açtığı derin ve çok katmanlı bir travma biçimidir. Klasik TSSB'nin belirtilerine ek olarak kişilik, kimlik ve ilişki kapasitesini etkileyen kalıcı değişiklikler içerir.
Kompleks travma özellikle gelişim çağında, güvenmesi gereken kişiler tarafından tekrar tekrar örselenen çocuklarda derin izler bırakır. Tek seferlik bir travmadan farkı, sürekliliği ve çoğu zaman bağ kurulan kişilerle iç içe olmasıdır.
Bilimsel temeli
Judith Herman, 1990'larda kompleks travma kavramını ortaya atarak, süregelen travmanın yalnızca korku belirtileri değil, duygu düzenleme güçlükleri, olumsuz benlik algısı ve ilişki sorunları da yarattığını göstermiştir. ICD-11 bu tabloyu “kompleks TSSB” adıyla resmen tanımlar. Gelişim döneminde süregelen travma, beynin stres ve bağlanma sistemlerini kalıcı biçimde şekillendirir.
Günlük hayatta
Kompleks travması olan biri, yoğun ve dalgalı duygular yaşayabilir, kendini derinden değersiz ya da “bozuk” hissedebilir, güven kurmakta zorlanabilir ve ilişkilerde tekrarlayan zorlu örüntülere kapılabilir. Disosiyasyon, kronik utanç ve boşluk hissi sık görülür. Bu belirtiler çoğu zaman kişilik kusuru sanılır; oysa hepsi hayatta kalma uyarlamalarıdır.
Kompleks travmayı klasik TSSB'den ayıran, travmanın tek bir olay değil, uzun süre boyunca tekrarlayan ve kaçışın zor olduğu bir örselenme örüntüsü olmasıdır. Bu fark, belirti tablosunu da değiştirir: klasik TSSB'nin korku odaklı belirtilerine ek olarak, kompleks travmada duygu düzenleme güçlükleri, süregelen değersizlik ve utanç, ilişki sorunları ve kimlik dağınıklığı ön plana çıkar. ICD-11 bu tabloyu kompleks TSSB adıyla ayrı bir tanı olarak kabul eder. Bir başka önemli nokta, kompleks travmanın çoğu zaman güvenilmesi gereken kişiler eliyle yaşanmasıdır; bu, bağlanma ve güven kapasitesini derinden etkiler ve iyileşmeyi ilişkisel bir süreç hâline getirir.
Kompleks travmanın iyileşmesi zaman ve güvenli bir ilişki gerektirir. Aşamalı travma terapileri önce güvenlik ve duygu düzenleme becerilerini kurar, sonra travmayı işler ve yeniden bağlanmayı destekler. İyileşme mümkündür; kişi, geçmişin ona öğrettiği hayatta kalma stratejilerinin yerine yeni ve güvenli ilişkilenme biçimleri öğrenebilir.
Kompleks travma kavramını Judith Herman tanımlamıştır; ICD-11 kompleks TSSB'yi ayrı bir tanı olarak içerir. Travmanın bedensel ve gelişimsel boyutlarına Bessel van der Kolk katkı sunmuştur.