A Tipi Kişilik, aceleci, rekabetçi, zamanla yarışan ve yüksek başarı odaklı bir davranış örüntüsünü tanımlayan bir kişilik yapısıdır. Bu örüntüye sahip kişiler sürekli meşgul olma ihtiyacı duyar, beklemekten hoşlanmaz, kolayca sabırsızlanır ve çoğu zaman aynı anda birden fazla işi yürütmeye çalışır.
A Tipi Kişilik kavramı, 1950'lerde kardiyologlar Meyer Friedman ve Ray Rosenman tarafından ortaya atılmıştır. İki hekim, kalp hastalarında ortak bir davranış örüntüsü fark etmiş; aceleci, hırslı ve düşmanca eğilimleri yüksek bireylerin kalp-damar hastalıklarına daha yatkın olduğunu öne sürmüştür. Sonraki araştırmalar, örüntünün tümünden çok özellikle düşmanlık ve kronik öfke boyutunun sağlık riskiyle ilişkili olduğunu göstermiştir.
Nasıl ortaya çıkar?
A Tipi bireyler günlük hayatta kırmızı ışıkta gerildiğinde, market kuyruğunda sabırsızlandığında ya da bir toplantı uzadığında belirgin bir huzursuzluk yaşar. Konuşmaları hızlıdır, başkalarının sözünü tamamlama eğilimindedirler ve dinlenmeyi çoğu zaman "zaman kaybı" olarak görürler. Bu yüksek tempo, kısa vadede üretkenlik ve başarı getirebilir; ancak sürekli tetikte kalma, bedenin stres eksenini kronik biçimde harekete geçirir.
Ruh sağlığıyla ilişkisi
A Tipi örüntü tek başına bir hastalık değildir; birçok başarılı insanda görülen bir eğilimdir. Ancak sürekli acele ve rekabet hissi, uzun vadede tükenmişliğe, uyku sorunlarına ve kaygıya zemin hazırlayabilir. Özellikle öfke ve düşmanlık boyutunun yüksek olması, hem ilişkileri hem de fiziksel sağlığı zorlar. Buna karşılık daha sakin, esnek bir tempoya sahip B Tipi Kişilik yapısı, aynı hedeflere daha az yıpranarak ulaşabilir.
Kendi temponuzu fark etmek, A Tipi eğilimleri yönetmenin ilk adımıdır. "Her şeyi hemen ve mükemmel yapma" baskısını gevşetmek, nefes ve dinlenmeye alan açmak, hem kalp sağlığını hem de zihinsel dengeyi korur. A Tipi Kişilik, hırsı bir düşman değil, farkındalıkla yönlendirilebilecek güçlü bir enerji olarak görülebilir.
Araştırmacılar zamanla A Tipi örüntünün tek tip olmadığını, içinde farklı bileşenler barındırdığını fark etmiştir. Aynı hırs ve tempoyu taşıyan iki kişiden biri işini severek yaparken diğeri sürekli öfke ve husumet içinde olabilir; sağlık açısından asıl belirleyici olan bu ikinci boyuttur. Bu nedenle A Tipi eğilimi olan biri için hedef, hırsından vazgeçmek değil, düşmanlık ve sabırsızlığı yumuşatmaktır. Nefes egzersizleri, molalar ve gerçekçi zaman planlaması, aynı enerjiyi bedeni daha az yıpratan bir biçime dönüştürebilir.
Kavram, 1950'lerde kardiyologlar Meyer Friedman ve Ray Rosenman tarafından tanımlanmıştır.